Finansal Türev Ürünlerin Vergilendirilmesi
Türk Hukukunda Finansal Türev Ürünlerin Vergilendirilmesi isimli yüksek lisans tezimi 2000′den 2002 sonbaharına kadar geçen süre zarfında mevzuatta yapılan değişiklikler doğrultusunda güncelleştirerek kitap haline getirdim. Bu kitapta ülkemizde daha çok ‘vadeli işlemler’ olarak bilinen temel finansal türev işlemlerin önce ekonomik ve hukuki niteliklerini (sözleşme olarak hukuki değerlerini), sonra da bu işlemlerin vergi hukuku bakımından durumlarını inceledim. Aşağıda bu kitabın içindekiler bölümünü ve içinden bir alıntıyı bulacaksınız. Konuya ilgi duyanlar kitabımı Yüksel Cadddesi, No 8/32, 6650 Kızılay – Ankara adresinde yer alan Turhan Kitabevi‘nden temin edebilirler.
(ISBN: 975-6486-12-0)
İçindekiler
GİRİŞ
BİRİNCİ BÖLÜM
TÜREV ÜRÜNLERİN EKONOMİK VE HUKUKİ NİTELİKLERİ
I. GENEL OLARAK
A. Konunun Sınırlarının Belirlenmesi
B. Finansal Risk Kavramı
1.. Kredi Riski
2.. Fiyat Riski (Döviz Kuru – Faiz Oranı Riski)
3.. Likidite (Nakit Akışı) Riski
C. Türev Ürünlerde Terminoloji Sorunu
1.. Tercih Edilen Terimler
2.. “Vadeli İşlem” Terimi
3.. “Pozisyon Almak” Terimi
II. TÜREV ÜRÜNLERİN TANITIMI
A. Genel Olarak
B. Türev Ürünlerin Gelişim Süreci
1.. Bretton Woods Sabit Kur Sisteminden Dalgalı Kur Sistemine Geçiş
2.. Keynesci Politikalardan Parasalcı Politikalara Geçişi
3.. Teknolojik Gelişmeyle Birlikte Piyasaların Küreselleşmesi
C. Türev Ürünlerin Tasnifi
1.. Forward Esaslı Türev Ürünler – Opsiyon Esaslı Türev Ürünler
2.. Tezgahüstü Türeve Ürünler – Borsalarda İşlem Gören Türev Ürünler
3. Taraflarına Göre Türev Ürünler
D. Türev Ürünlerin Türleri
1.. Forward Sözleşmeleri
a) Forward Sözleşmelerin Türleri
(1) Forward Döviz Sözleşmeleri
(2) Forward Faiz Oranı Sözleşmeleri
b) Forward Sözleşmelerinde Risklilik
2.. Fature Sözleşmeleri
a) Future Sözleşmelerinin Türleri
(1) Döviz Future Sözleşmeleri
(2) Faiz Future Sözleşmeleri
(3) Endeks Future Sözleşmeleri
b) Future ve Forward Sözleşmelerinin Karşılaştırılması
3.. Opsiyon Sözleşmeleri
a) Opsiyon Sözleşmelerinin Tasnifi
(1) Alma – Satma Opsiyonları
(2) Avrupa – Amerika Opsiyonları
(3) Borsa – Tezgahüstü Piyasa Opsiyonları
b) Opsiyon Sözleşmesinin Türleri
(1) Döviz Opsiyon Sözleşmeleri
(2) Faiz Opsiyon Sözleşmeleri
c) Opsiyonların Forward ve Future İşlemleriyle Karşılaştırılması
4.. Swap Sözleşmeleri
a) Swap Sözleşmelerinin Gelişimi
b) Swap Piyasasının Katılımcıları
c) Swap Sözleşmesinin Türleri
(1) Döviz (Para) Swapları
(2) Faiz Swapları
d) Swapların Future ve Opsiyon İşlemleri İle Karşılaştırılması
III. TÜREV ÜRÜNLERİN TÜRK HUKUKUNDAKİ YERİ
A. Genel Olarak
B. Mevzuatın Türev Ürünler Bakımından Değerlendirilmesi
C. Türev Ürünlerin Hukuki Niteliği
1.. Forward Temelli Türev Ürünlerin Hukuki Niteliği
a) Forward Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği
b) Future Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği
c) Swap sözleşmelerinin Hukuki Niteliği
2.. Opsiyon Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği
a) Opsiyon ve Benzediği Diğer Hukuki İşlemler
(1) Ön Sözleşme
(2) Şarta Bağlı Sözleşme
(3) Yenilik Doğuran Hak Tesisi
b) Opsiyon Priminin Niteliği
3.. Türev Ürünlerde Kumar Def’i
4.. Türev Ürünlerin Menkul Kıymet Sayılıp Sayılmayacağı Sorunu
İKİNCİ BÖLÜM
TÜREV ÜRÜNLERİN VERGİLENDİRİLMESİ
I. GENEL OLARAK
II. GELİRDEN ALINAN VERGİLER
A. Gelir Vergisi Yönünden
1.. Verginin Konusu
a) Gelirin Unsurları
(1) Ticari Kazançlar
(2) Menkul Sermaye İratları
(3) Kaynağı Ne Olursa Olsun Diğer Her Türlü Kazanç ve İratlar
b) Gelir Unsurları İçinde Türev Ürünlerin Yeri
(1) Forward ve Swap Sözleşmeleri
(2) Future ve Opsiyon Sözleşmeleri
2. Verginin Yükümlüsü, Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
a) Verginin Yükümlüsü
b) Genel Olarak Vergiyi Doğuran Olay
c) Türev Ürünlerde Gelirin Elde Edilmesi
B. Kurumlar Vergisi Yönünden
2.. Verginin Yükümlüsü, Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
a) Verginin Yükümlüsü
b) Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
III. HARCAMALARDAN ALINAN VERGİLER
A. Katma Değer Vergisi
1.. Verginin Konusu
a) KDV’nin Konusunu Oluşturan İşlemlerin Ortak Özellikleri
(1) Teslim
(2) Hizmet
(3) İşlemlerin Türkiye’de yapılması
b) KDV’nin Konusunu Oluşturan İşlemler
(1) Ticari, Sınai, Zirai Ve Serbest Meslek Faaliyeti Çerçevesinde Yapılan Teslim Ve Hizmetler
(2) Her Türlü Mal Ve Hizmet İthalatı
(3) Diğer Faaliyetlerden Doğan Teslim ve Hizmetler
c) KDV’nin Konusu İçinde Türev Ürünlerin Yeri
(1) Forward ve Swap Sözleşmeleri
(2) Future ve Opsiyon Sözleşmeleri
2.. Yükümlü ve Sorumlular
3.. Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
4.. Türev Ürünlerde Katma Değer Vergisi İstisnası
B. Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi
1.. Verginin Konusu ve Yükümlüsü
2.. Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
3.. BSMV’de Arbitraj İstisnası ve Swap Sözleşmeleri
C. Damga Vergisi (Hukuki İşlem Vergisi)
1.. Verginin Konusu
2.. Verginin Yükümlüsü
3.. Vergiyi Doğuran Olay ve Vergilendirme
4.. Damga Vergisinde Türev İşlem İstisnası
IV. TÜREV ÜRÜNLERİN VERGİLENDİRİLMESİNDE ÖZELLİK ARZ EDEN DURUMLAR
A. Forward Sözleşmeleri İle Peçeleme
B. Swap Sözleşmeleri İle Peçeleme
C. İşlemlerin Değerlendirilmesi
SONUÇ, ÖZET, ABSTRACT, KAYNAKÇA
Kitaptan bir alıntı:
(Not: Aşağıdaki metinde ilgili atıflar bulunmamaktadır. Atıflar metnin orijinalinde yer almaktadır.)
C. Türev Ürünlerde Terminoloji Sorunu
Bir “türev ürün” (derivative product), en yalın ifadeyle, risklerin bunları taşımaya isteksiz taraflardan istekli taraflara aktarılmasını sağlayan; temelinde yatan bir emtia ya da finansal değer üzerinden türetilen bir sözleşmedir. Temelde yatan emtia ya da finansal değer üzerinden türetilen yeni bir değerin işlemin konusunu oluşturması bu sözleşmelerin “türev ürün” ya da “türev araç” olarak adlandırılmasının sebebidir. Örneğin, “döviz future sözleşmesi” işlem konusu dövizlerin önceden belirlenmiş olan bir kur üzerinden vadede teslim edilmesini öngören bir sözleşmedir. Bu sözleşmenin temelinde yatan aktif (spot ürün) “döviz”dir; türev ürünün konusu ise bu dövizin “teslimat vaadi”dir. Alım-satımı yapılan spot ürün (örneğimizde döviz) değil; spot ürün üzerine türetilen “teslimat vaadi”dir .
Bu çalışmanın konusunu oluşturan “finansal türev ürünler”e karşılık olarak İngilizce’de “financial derivative products” ya da kısaca “derivatives” terimleri kullanılmaktadır. “Derivative products/ derivatives” karşılığı olarak Türk yazarları genellikle “türev ürünler/türevler” ifadesini kullanmaktadırlar .
Türevlerin Türk uygulamasına girmesiyle birlikte Türkçe’de kullanılacak terimlerin oluşturulması bir sorun olarak kendini göstermiştir. Terminoloji sorunu iki farklı açıdan incelenebilir:
1. Tercih Edilen Terimler
Türev ürünler denildiği zaman (İngilizce terimleri ile) “forward contracts”, “futures contracts”, “options contracts”, “swap contracts” anlaşılır.
Türkçe eserlerde “forward contracts” için “forward sözleşmesi/işlemi”, “gelecek sözleşmesi”, “gelecekteki sözleşmeler” ; “futures contracts” için ise “future sözleşmeleri” , “gelecek kontratları” , “vadeli sözleşmeler/işlemler” ; ifadeleri kullanılmaktadır. “Options contracts” ve “swap contracts” karşılığı olarak ise genellikle kabul gören kullanım “option/opsiyon sözleşmesi” ve “swap sözleşmesi” şeklindedir.
Bu çalışmada, yaygın kullanıma uygun olarak “forward sözleşmeleri”, “future sözleşmeleri”, “opsiyon sözleşmeleri” ve “swap sözleşmeleri” sözcükleri tercih edilmiştir. Şüphesiz ki, her bir türev ürüne karşılık olarak hangi Türkçe sözcüğün yerleşeceği ya da yabancı dildeki terimlerin kullanımda kalıp kalmayacağı zaman içinde kendiliğinden belli olacaktır.
2. “Vadeli İşlem” Terimi
Terminoloji sorunuyla, bir ifadenin farklı kavramları karşılamak üzere kullanılması durumunda da karşılaşılmaktadır. Türev ürünler bakımından “vadeli işlem” terimi böyle bir sorun yaratmaktadır.
Öncelikle, “vadeli işlem” teriminin doktrinde farklı kavramları karşılamak için kullanıldığını ifade etmek gerekir. Bu terim kimi zaman bir üst başlık olarak tüm “türev ürünler” yerine; kimi zaman “future” ve “opsiyon” işlemlerini kapsar şekilde; kimi zamansa sadece “future” anlamında kullanılmaktadır. Hatta “forward” ve “swap” işlemleri için de aynı terimin tercih edildiği de görülmektedir. Meselenin daha önemli yönü ise “vadeli işlem” teriminden sadece doktrinde değil aynı zamanda mevzuatta da farklı anlamlar taşır şekilde yararlanılmasıdır.
“Vadeli işlem” terimi hukukumuza ilk olarak Borçlar Kanunu ile “vadeli alışverişler” olarak girmiştir. Kanunun – çoğu zaman gözden kaçan – kumar ve bahse ilişkin 504. maddesi, “vadeli alışverişler” terimi ile future ve bir kısım opsiyon sözleşmelerini kastetmektedir.
Sermaye Piyasası Kanununun 4487 sayılı Kanunla değiştirilmeden önceki 22. maddesinin (j) bendinde Sermaye Piyasası Kurulunun “Finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mal ve kıymetli madenlere dayalı vadeli işlem sözleşmesi ile münhasıran bu sözleşmelerin işlem göreceği borsalarda çalışacak kurumların kuruluş, faaliyet ilke ve esaslarını belirlemek” yetki ve görevinin bulunduğu belirtiliyordu. Sermaye Piyasası Kurulu, maddede geçen “vadeli işlem sözleşmesi” ifadesini future ve opsiyon sözleşmelerini kapsayacak şekilde geniş yorumlamış ve hem future piyasalarını hem de opsiyon piyasalarını düzenleyen yönetmelikler çıkarmıştı . Ne var ki, söz konusu yönetmeliklerde Kurul, “vadeli işlem” terimini bu kez sadece “future sözleşmesi” karşılığı olarak kullanmıştı. Aynı terimin yasa ve yasanın verdiği yetkiye dayanılarak çıkarılan yönetmeliklerde farklı anlamlar taşır şekilde kullanılması Kurulun düzenleme yetkisinin kapsamının tartışılmasına yol açmıştı.
Oluşan terim karmaşası ve buna bağlı olarak Sermaye Piyasası Kurulunun düzenleme yetkisinin kapsamı meselesi 4487 sayılı Kanunla getirilen değişiklikle çözülmeye çalışılmıştır. Değişiklik ile Sermaye Piyasası Kanununun 22. maddesinin (j) bendi tüm türev ürünleri kapsamına alarak “Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil her türlü türev araçların niteliklerini, alım ve satım esaslarını, bu araçların işlem göreceği borsalar ve piyasalarda çalışacakların denetim, faaliyet ilke ve esasları ile yükümlülüklerini, teminatlar, takas ve saklama sistemi konularındaki esas ve usulleri düzenlemek” şeklinde değiştirilmiştir. Bendin yeni şeklinde “vadeli işlem” terimi sadece “future sözleşmesi” karşılığı olarak kullanılmış, böylelikle sermaye piyasası mevzuatı kendi içinde tutarlı hale getirilmiştir.
4743 sayılı Kanunla değişik Bankalar Kanunun 11. maddesi, bankaların verebilecekleri kredilerin sınırlarının tespiti bakımından “vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile benzeri diğer sözleşmeler”in kredi olarak kabul edileceğini öngörmektedir. Maddede yer alan “benzeri diğer sözleşmeler” ifadesi her ne kadar tüm türev ürünleri kapsayarak uygulamada doğabilecek yorum sorunlarını giderir görünse de, Kanunun “vadeli işlem” terimi ile forward, future ve swap işlemlerinden hangisini ya da hangilerini ifade etmek istediğinin net olarak anlaşılamaması “benzeri diğer sözleşmeler”i de belirsiz kılacağı için, bankaların verebilecekleri kredilerin sınırlarının belirlenmesinde önemli yorum sorunlarının doğması olasıdır.
TCMB Kanunun 4651 sayılı Kanunla degiştirilmeden önceki 53/b maddesi “vadeli işlem” terimini forward ve swap sözleşmelerini ifade eder şekilde kullanıyordu. 4651 sayılı Yasa ile 53. madde yeniden düzenlenmiş; maddede geçen “vadeli işlem” terimi terk edilerek ve “türev ürün” terimi kullanılmıştır .
4761 sayılı Kanunla Damga Vergisi Kanununun istisnaları düzenleyen (2) sayılı tablosuna (IV/19) maddesi eklenmiş; bu maddeyle bankalar arasında, bankanın taraf olduğu veya bankalar aracılığıyla yapılan “vadeli işlem” ve opsiyon sözleşmeleri ile bu sözleşmelere ilişkin olarak düzenlenen diğer kâğıtlar damga vergisinden müstesna tutulmuştur. Bu kanunun “vadeli işlem” terimi ile sadece future sözleşmelerini mi yoksa forward, future ve swap sözleşmelerini mi ifade etmek istedeği net değildir.
“Vadeli işlem” teriminin mevzuatta farklı anlamlar taşır şekilde yer almasının doğurabileceği sorunlar ya yasa koyucunun harekete geçmesi ile (ki bunun kısmen yapıldığı yukarıdaki açıklamalardan görülmektedir) ya da yargı içtihatları ile sağlanacaktır. Kanaatimce, yasa koyucunun iradesi netleşinceye ya da içtihat oluşuncaya kadar, “vadeli işlem” teriminin kullanılmaması uygun olur.
Ertuğrul Akçaoğlu
© 2002 – 2008, Ertuğrul Akçaoğlu. All rights reserved.
